تاخیر گفتار | گفتار درمانی تاخیر کلامی

تاخیر گفتاری یکی از شایع ترین اختلالات گفتار و زبان در کودکان است که نیازمند مداخلات گفتاردرمانی است. این اختلال با با تاخیر در شروع حرف زدن با معنی چه بصورت تک کلمه و چه بصورت جملات کوتاه مشخص می شود. بر اساس آمارها اختلالات گفتاری از جمله تاخیر در حرف زدن در کودکان پسر شایع تر است. درصد کمی از کودکانی که دچار این اختلال هستند نیز دچار نوعی مشکلات ذهنی و شناختی هستند که توانایی برقراری ارتباط بین مغز و ایجاد کلمات در آن ها دچار اختلال شده است.

برقراری ارتباط کلامی با کودک و حرف زدن والدین با وی (قصه گویی ، لالایی و شعر خواندن برای کودک) از بهترین راهکارها در جلوگیری از تاخیر گفتاری کودکان است که می تواند احتمال بروز مشکلات گفتاری را نیز به حداقل برساند، به همین دلیل است که کودکانی که در خانواده های گفت و گو محور و صمیمی رشد می کنند بسیار کمتر از کودکانی در محیط خانوادگی که در آن والدین زمانی برای حرف زدن با کودکان خود صرف نمی کنند دچار تاخیر گفتاری و سایر مشکلات مرتبط با گفتار و زبان می شوند.

دلایل تاخیر گفتار کودکان

• تاخیر ذهنی و شناختی کودکان
• فلج مغزی
• فقدان ارتباطات اجتماعی
• استفاده بیش از حد از موبایل و تلویزیون در سن زبان آموزی
• نبود مکالمات کافی در طول روز
• محیط ساکت و بدون صدا
• تاخیر در تکامل سیستم عصبی
• اختلالات روحی روانی
• اختلالات بیانی زبان
• اختلالات طیف اتیسم

تفاوت اوتیسم و تاخیر گفتار

خیلی از والدین وقتی کودکشان دیر به حرف می‌افتد، بین اوتیسم و تأخیر گفتار دچار سردرگمی می‌شوند. در حالی که این دو موضوع با هم فرق دارند، هرچند ممکن است در ظاهر شباهت‌هایی داشته باشند.

تأخیر گفتار

• کودک دیرتر از همسالانش شروع به حرف زدن می‌کند یا دایره لغاتش کمتر است.
• معمولاً ارتباط چشمی، بازی با دیگران، و واکنش به اسم خودش را دارد.
• درک دستورات ساده مثل “بیا توپ را بده” معمولاً وجود دارد.
• کودک ممکن است از طریق اشاره یا حرکات بدن، منظورش را برساند.
• علت‌ها می‌تواند شامل مشکلات شنوایی، کم‌تحریکی زبانی در محیط، یا گاهی مسائل رشدی دیگر باشد.

اوتیسم

• علاوه بر مشکل در گفتار یا زبان، کودک در ارتباط اجتماعی و تعامل هم دچار چالش است.
• ممکن است تماس چشمی کمی برقرار کند، به اسمش پاسخ ندهد یا علاقه کمی به بازی‌های گروهی نشان دهد.
• رفتارهای تکراری (مثل تکان دادن دست‌ها، ردیف کردن اسباب‌بازی‌ها) یا علایق محدود دارد.
• حتی اگر کودک کلماتی بلد باشد، ممکن است آنها را به شکل کاربردی در ارتباط استفاده نکند.
• درک احساسات دیگران و مهارت‌های اجتماعی اغلب ضعیف‌تر از تأخیر گفتار ساده است.
• در تأخیر گفتار مشکل اصلی فقط در شروع یا کیفیت حرف‌زدن است، ولی تعامل اجتماعی و علاقه به ارتباط حفظ می‌شود.
• در اوتیسم مشکل اصلی در ارتباط اجتماعی است و تأخیر گفتار یکی از نشانه‌های آن می‌تواند باشد.

بیش فعالی و تاخیر گفتار

موضوع بیش‌فعالی (ADHD) و تأخیر گفتار هم شباهت‌هایی دارد که گاهی باعث نگرانی یا سردرگمی والدین می‌شود. در ادامه تفاوت‌ها را به زبان ساده توضیح می‌دهم:

بیش‌فعالی (ADHD)

کودک بسیار پرتحرک است، مدام در حال دویدن، پریدن یا حرکت‌های غیرقابل‌کنترل است.

• تمرکز کردن برایش سخت است و زود حواسش پرت می‌شود.
• ممکن است وسط حرف دیگران بپرد یا کارها را نیمه‌کاره رها کند.
• در برخی کودکان ADHD مشکلات زبانی و یادگیری هم دیده می‌شود، اما مشکل اصلی کنترل توجه و رفتار است.

تأخیر گفتار

• مشکل اصلی در شروع دیرهنگام حرف‌زدن یا محدود بودن دایره لغات است.
• کودک ممکن است خوب بشنود و بفهمد، اما نتواند منظورش را با کلمات بیان کند.
• گاهی از طریق اشاره یا صداهای ساده نیازهایش را بیان می‌کند.
• رفتار و فعالیت کودک معمولاً طبیعی است و پرتحرکی غیرعادی دیده نمی‌شود (مگر اینکه مشکل دیگری همزمان وجود داشته باشد).

تفاوت اصلی

• در بیش‌فعالی مشکل اساسی، تمرکز و کنترل رفتار است و گفتار ممکن است طبیعی یا کمی دچار مشکل باشد.
• در تأخیر گفتار مشکل اصلی، زبان و بیان کلمات است، اما توجه و رفتار معمولاً متناسب سن کودک است.

بعضی کودکان بیش‌فعال به دلیل کم‌توجهی و عجول‌بودن، دیرتر مهارت‌های زبانی را کامل می‌کنند. بنابراین در مواردی بیش‌فعالی و تأخیر گفتار می‌توانند همزمان وجود داشته باشند و نیاز به بررسی تخصصی کاردرمانگر یا گفتاردرمانگر دارند.

تاخیر در گفتار تا چه سنی طبیعی است؟

رشد گفتار در کودکان مراحل طبیعی دارد و کمی تفاوت فردی در آن طبیعی است، اما متخصصان گفتاردرمانی محدوده‌های سنی تقریبی را مشخص کرده‌اند:

۱ سالگی (۱۲ ماهگی)

• کودک باید بتواند صداهایی مثل «ماما» و «بابا» را بگوید.
• شروع به استفاده از چند کلمه ساده (مثل توپ، بای‌ بای) می‌کند.

۱۸ ماهگی

• حدود ۱۰ تا ۲۰ کلمه بلد است.
• می‌تواند اشیای آشنا را نشان دهد.

۲ سالگی

• باید حدود ۵۰ کلمه بلد باشد.
• شروع به ساختن جمله‌های دو کلمه‌ای مثل «مامان بیا» یا «آب بده» می‌کند.

۳ سالگی

• باید بتواند جملات ۳ تا ۴ کلمه‌ای بگوید.
• اطرافیان (غیر از والدین) هم باید بتوانند حرف‌هایش را تا حد زیادی بفهمند.

۴ سالگی

• گفتار کودک باید روان‌تر باشد و بیشتر جملاتش برای دیگران قابل فهم شود.
• دایره لغات او به صدها کلمه می‌رسد.

پس تاخیر گفتار زمانی مطرح می‌شود که کودک

• در ۱۸ ماهگی کمتر از ۱۰ کلمه بگوید.
• در ۲ سالگی نتواند جمله‌های دو کلمه‌ای بسازد.
• در ۳ سالگی گفتارش برای اطرافیان نامفهوم باشد.
• یا در هر سنی ارتباط چشمی، درک دستورات ساده، و تمایل به برقراری ارتباط را نداشته باشد.

کمی تفاوت فردی طبیعی است، اما اگر بعد از ۲ سالگی کودک هنوز نتوانسته جمله‌های ساده بگوید یا پیشرفت کلامی‌اش خیلی کند است، باید توسط گفتاردرمانگر بررسی شود.

درمان تاخیر گفتاری کودکان

والدین با مشاهده هرگونه تاخیر گفتاری در فرزند خود، باید هرچه سریع‌تر به یک مرکز گفتاردرمانی مراجعه کنند، زیرا گفتاردرمانی بهترین و اصلی‌ترین روش برای درمان مشکلات گفتاری و زبانی در کودکان و بزرگسالان است. یک گفتاردرمانگر متخصص با ارزیابی دقیق شدت اختلال و توجه به مهارت‌های زبانی کودک، از مؤثرترین متدها برای بهبود وضعیت گفتار و درمان تأخیر گفتاری بهره می‌برد. تأخیر در شروع فرآیند درمان می‌تواند احتمال موفقیت را کاهش دهد و مشکلات کودک را تشدید کند، به همین دلیل اجتناب از هرگونه تأخیر در آغاز گفتاردرمانی اکیداً توصیه می‌شود. علاوه بر این، نقش حمایتی والدین حیاتی است؛ با صحبت کردن مداوم با کودک و پرهیز از سرزنش و انتقاد، می‌توان به رشد گفتاری او و تسریع فرآیند درمان کمک شایانی کرد.