فلج ارب یا فلج کلامپکه | کاردرمانی فلج ارب

فلج ارب، که با نام‌های فلج زایمانی یا آسیب شبکه بازویی (براکیال) نیز شناخته می‌شود، نوعی آسیب عصبی است که در حین زایمان رخ می‌دهد. شبکه بازویی، مجموعه‌ای از اعصاب حیاتی در ناحیه گردن است که مسئول حس و حرکت در کل اندام فوقانی (دست‌ها) هستند. این آسیب، یکی از رایج‌ترین انواع فلج شبکه براکیال بوده و تقریباً از هر ۱۰۰۰ نوزاد، یک یا دو نفر را تحت تأثیر قرار می‌دهد و می‌تواند منجر به محدودیت‌های حرکتی و حسی در دست کودک شود.

تشخیص بالینی فلج ارب در نوزادان

پس از تولد، نوزادان مبتلا به فلج ارب معمولاً دستی شل و بی‌حرکت دارند که ضایعه اصلی ظرف دو تا شش هفته تثبیت می‌شود. یکی از مشخص‌ترین علائم بالینی فلج ارب، وضعیتی است که به آن “دست پیشخدمت” (Waiter’s Tip) می‌گویند؛ در این حالت، بازو کشیده، شانه به بدن نزدیک شده و چرخش شانه و بازو به سمت داخل رخ می‌دهد. این وضعیت ناشی از فلج عضلات مهمی مانند دلتوئید، سوپرااسپیناتوس، اسپیناتوس تحتانی، ترس مینور، بایسپس، براکیورادیالیس و سوپیناتور است. در موارد شدیدتر که تمامی تنه های عصبی آسیب دیده‌اند، دست کاملاً شل و بی‌حرکت باقی می‌ماند که به آن “فلج کامل” گفته می‌شود؛ در مقابل، اگر فقط تنه‌های عصبی تحتانی درگیر باشند، وضعیت “فلج کلامپکه” نامیده می‌شود.

عوارض و پیامدهای فلج ارب در سنین رشد

با رشد کودک، یکی از پیامدهای اصلی فلج ارب، کوتاهی اندام درگیر نسبت به سمت سالم بدن است که با افزایش سن، این تفاوت طول بیشتر می‌شود و می‌تواند ظاهر نامناسبی برای فرد ایجاد کند. این کوتاهی اندام در تمامی اشکال فلج زایمانی مشاهده می‌شود و شدت آن با وسعت ضایعه عصبی رابطه مستقیم دارد؛ به طوری که در برخی موارد، این تفاوت طول اندام ممکن است در سنین بالای ۲۰ سال به بیش از ۲۵ سانتی‌متر نیز برسد و چالش‌های قابل توجهی را برای فرد در زندگی روزمره و فعالیت‌های حرکتی ایجاد کند.

علائم فلج ارب

معمولا تشخیص یک پزشک متخصص اطفال برای آسیب فلج شبکه براکیال بر اساس ضعف بازو و معاینه فیزیکی است.

نوزاد نمی‌تواند بازوی خود را بلند کند

ضعف درخم کردن آرنج

ضعف در نزدیک کردن یا دور کردن کتف ها از هم

پس از سن ۶ ماهگی، کوتاه ‌شدگی غیر طبیعی انداام مبتلا آغاز می‌شود

تغییر فرم فلجی چرخاندن ساعد به بیرون

علت فلج ارب چیست؟

فلج ارب معمولاً در نتیجه کشش شدید و غیرطبیعی روی شبکه اعصاب بازویی در ناحیه گردن نوزاد، حین زایمان رخ می‌دهد. این کشش می‌تواند ناشی از عوامل مختلفی از جمله بزرگی نوزاد، طولانی شدن روند زایمان، دیابتی بودن مادر، یا وارد کردن فشار بیش از حد توسط ماما برای تسریع خروج نوزاد باشد. استفاده از ابزارهایی مانند واکیوم و فورسپس، زایمان بریچ (پا به جلو) و سابقه زایمان‌های متعدد نیز می‌توانند خطر بروز این آسیب را افزایش دهند. در چنین شرایطی، اعصاب شبکه گردنی کشیده شده، دچار صدمه و آسیب می‌شوند و در نهایت به فلج ارب در نوزاد منجر می‌گردند. حتی دیسترس جنین نیز می‌تواند با ایجاد شل‌شدگی عضلات، موجب آسیب‌پذیری بیشتر شبکه اعصاب بازویی در برابر کشش شود، اگرچه انجام سزارین نیز به طور کامل خطر این ضایعه را از بین نمی‌برد.

درمان فلج ارب

درمان فلج ارب، یا فلج زایمانی، عمدتاً شامل جراحی و کاردرمانی است. تصمیم‌گیری در مورد لزوم جراحی باید تا سه ماهگی نوزاد مشخص شود، زیرا عدم انجام به موقع عمل جراحی شبکه بازویی می‌تواند به اختلال در شکل، عملکرد و رشد اندام گرفتار منجر شود. گرچه روش‌های انتقال تاندون می‌توانند تا حدودی عملکرد اندام را بهبود بخشند، اما هیچ تأثیری بر اصلاح کوتاهی طول اندام ندارند. با این حال، اگر نوزادان به سرعت تحت جراحی شبکه اعصاب بازویی قرار گیرند، می‌توان از بروز کوتاهی اندام پیشگیری کرده و یا حداقل میزان آن را به حداقل رساند و بدین ترتیب، رشد و عملکرد طبیعی‌تری برای دست تضمین کرد.

 

کاردرمانی فلج ارب

کاردرمانی برای کودکان مبتلا به فلج ارب معمولاً پس از جراحی یا در مواردی که آسیب‌های بلندمدت رخ داده باشد، آغاز می‌شود. متخصصین کاردرمانی با رویکردی فردمحور و با توجه به منحصر به فرد بودن نمود فلج ارب در هر کودک، یک ارزیابی کامل از دامنه حرکتی، قدرت عضلانی، حس و عملکرد کلی او انجام می‌دهند تا برنامه درمانی مناسب و هدفمندی طراحی کنند. هدف اصلی این درمان، کمک به کودک برای انجام موفقیت‌آمیز فعالیت‌های روزمره مانند غذا خوردن، بستن کفش، بازی کردن و نقاشی کشیدن است. در برخی موارد، ممکن است برای تسهیل این فعالیت‌ها، نیاز به استفاده از تجهیزات تخصصی نیز باشد.

این ممکن است شامل موارد زیر باشد:

فعالیت‌ها و تمرینات برای بهبود حرکت و قدرت عضلانی

تمرین درمانی برای حفظ دامنه حرکت در مفصل برای جلوگیری از خشکی و درد

تمرینات برای افزایش آگاهی بازو

ساخت اسپیلنت

مشاوره والدین در مورد جا به جا کردن و قرار گیری مناسب کودک در تمرینات خانگی برای به حداکثر رساندن توان بالقوه کودک برای بهبودی

ارزیابی عملکرد در فعالیت‌های روزانه

مداخلات کاردرمانی برای فلج ارب

بهبود قدرت عضلات و دامنه حرکات

کاهش درد و بهبود حرکات کاربردی بازو

افزایش استقلال و کاهش نیاز به دیگران

کاهش خطر خشکی ثانویه مفصل

بهبود کیفیت زندگی و استقلال

ماساژ و کشش عضلات درگیر

تمرینات افزایش محدوده حرکتی

بازی درمانی و تمرینات عملی

تحریک حسی

آب درمانی

اهداف اصلی کاردرمانی در فلج ارب

• حفظ و افزایش دامنه حرکتی (ROM) در مفاصل شانه، آرنج و مچ
• تقویت عضلات درگیر از طریق تمرینات فعال و مقاومتی
• پیشگیری از دفورمیتی‌ها و کوتاهی عضلانی
• بهبود هماهنگی حرکتی و حس‌پذیری (Sensory Integration)
• افزایش توانایی در فعالیت‌های روزمره (ADL) مانند بازی، غذا خوردن، لباس پوشیدن و نوشتن
• آموزش والدین برای اجرای تمرینات خانگی و حمایت عملکردی

مداخلات کاردرمانی مبتنی بر شواهد

تمرینات دامنه حرکتی (Range of Motion Exercises)

تمرینات غیرفعال و سپس فعال به منظور جلوگیری از محدودیت مفصلی و کوتاهی عضلات پایه‌گذار درمان هستند. مطالعات نشان داده‌اند که اجرای منظم تمرینات ROM از ماه‌های اولیه زندگی از بروز دفورمیتی در شانه جلوگیری می‌کند.

تمرینات تقویتی و عملکردی

هنگامی که کودک بتواند حرکات ارادی انجام دهد، تمرینات فعال و مقاومتی آغاز می‌شود. فعالیت‌های روزمره مانند بازی با اسباب‌بازی، استفاده از ابزار دستی و تمرینات عملکردی نقش مهمی در تقویت عضلات بازو و مچ دارند.

تحریک الکتریکی عملکردی (Functional Electrical Stimulation – FES)

تحریک الکتریکی به‌عنوان یک روش کمکی در بازآموزی حرکتی به کار می‌رود. در مطالعه‌ای تصادفی‌سازی‌شده، استفاده از FES در مقایسه با فیزیوتراپی مرسوم موجب بهبود معنی‌دار در دامنه حرکتی شانه و آرنج و افزایش اندازه بازو در شش هفته شد.

ادغام حسی-حرکتی (Sensory-Motor Integration Training)

در مواردی که حس لامسه یا درک حرکتی مختل است، تمرینات چندحسی شامل لمس با بافت‌های مختلف و بازی‌های حسی برای افزایش آگاهی بدنی استفاده می‌شود. پژوهش‌های اخیر در حال بررسی اثربخشی این رویکرد در کودکان خردسال هستند.

آینه‌درمانی (Mirror Therapy)

مطالعات جدید، از جمله پژوهشی در سال ۲۰۲۳ بر روی کودکان ۵ تا ۹ سال، نشان داده‌اند که آینه‌درمانی باعث بهبود قابل توجه در کنترل حرکات ظریف دست و هماهنگی دوطرفه می‌شود.

آموزش خانواده و فعالیت‌های خانگی

مداخلات خانگی، تحت نظارت کاردرمانگر و با مشارکت والدین، نقش اساسی در تداوم بهبود دارند. آموزش وضعیت صحیح اندام، تمرینات ملایم روزانه و استفاده از وسایل حمایتی از اجزای کلیدی برنامه‌های کاردرمانی محسوب می‌شوند.

نمونه ورزش کاردرمانی برای فلج ارب

تمرینات کششی و کینزیوتیپ بازو

کشش عضلات درگیر در فلج ارب

شواهد اثربخشی

مرور نظام‌مند اخیر نشان می‌دهد که مداخلات زودهنگام کاردرمانی در نوزادان مبتلا به فلج ارب بهبود قابل ملاحظه‌ای در عملکرد اندام فوقانی ایجاد می‌کند. به‌ویژه، ترکیب تمرینات فعال و تحریک الکتریکی نتایج بهتری نسبت به مداخلات منفرد داشته است. همچنین، در مطالعات طولی، افزایش قدرت عضلانی و دامنه حرکتی به‌طور معناداری با بهبود عملکرد در فعالیت‌های روزمره همبستگی داشته است.

ملاحظات بالینی و چالش‌ها

• زمان مداخله کاردرمانی: شروع زودهنگام درمان (در سه ماهه اول زندگی) بهترین نتایج عملکردی را به همراه دارد.

• درجات مختلف آسیب: در آسیب‌های خفیف، بازیابی خودبه‌خود ممکن است، اما در موارد شدید، مداخلات مداوم یا حتی جراحی لازم است.

• همکاری خانواده: پیگیری تمرینات خانگی توسط والدین نقش تعیین‌کننده‌ای در نتایج درمان دارد.

• نیاز به شواهد بیشتر: اگرچه نتایج کوتاه‌مدت امیدوارکننده‌اند، پژوهش‌های آینده باید اثرات بلندمدت بر کیفیت زندگی و مشارکت اجتماعی را بررسی کنند.

متخصصین کلینیک کاردرمانی جنت آباد با کادری مجرب ابتدا با ارزیابی دقیق و تهیه برنامه درمانی مناسب خدمات کاردرمانی مربوط به فلج زایمانی ارائه می دهد. جهت رزو نوبت یا دریافت مشاوره کاردرمانی به صورت آنلاین و یا حضوری با شماره تلفن ۴۴۴۳۰۹۸۱ و یا ۰۹۳۳۵۳۶۱۵۵۸ با ما در ارتباط باشید.