تشنج یا غش یک تغییر ناگهانی و محدود به زمان در فعالیت الکتریکی، حرکتی و یا رفتار غیر طبیعی در مغز ناشی می شود. هنگام تشنج سلولهای مغز به طور غیرقابل کنترلی تا چهار برابر وضعیت طبیعی خود برانگیخته میشوند. این تغییرات در نورونها موقتاً رفتار، حرکات، تفکر و احساسات فرد را تحت تأثیر قرار میدهد. این اختلال غالباً مزمن بوده و نیازمند درمان طولانی مدت است. تشنج یک بیماری عصبی شایع در گروه سنی کودکان است و تقریبا در ١٠درصد بچه ها اتفاق می افتد.
تشنج در کودکان
تشنج در کودکان یکی از شایعترین اختلالات نورولوژیک در سنین پایین است و میتواند دلایل، انواع و پیامدهای متفاوتی داشته باشد. آشنایی والدین با علائم و نحوه برخورد با تشنج بسیار مهم است، زیرا گاهی میتواند علامت یک بیماری جدی باشد و نیاز به مداخله سریع داشته باشد.
علائم تشنج در نوزادان
- ممکن است بصورت تکان های عضلانی ریتمیک خصوصاً در اندامها و صورت باشد
- اندامها و تنه ها حالت سفتی یکپارچه به خود می گیرد و در این حالت چشم نوزاد نیز به یک سمت انحراف پیدا کند.
- ممکن است بصورت پرشهای کوتاه مدت در اندامها یا بدن باشد
- تشنج در نوزاد ممکن است فقط بصورت کبودی دور لب ها و دهان باشد
علائمی از قبیل آبریزش زیاد از دهان، پلک زدنهای مکرر، وقفه تنفسی، حرکاتی در دهان مشابه جویدن، حالتی مشابه رکاب زدن دوچرخه و یا فشردن پدال ترمز، و یا تغییر رنگ ناگهانی در نوزاد نیز می تواند دال بر تشنج باشد.
علت تشنج در کودکان
بیشتر تشنج ها در کودکان به وسیله بیماریهای جسمی منشا گرفته از خارج مغز از قبیل تب بالا، عفونت، فلج مغزی، ضربه به سر، کمبود اکسیژن، توکسین ها یا آریتمی های قلبی برانگیخته می شوند. کمتر از یک سوم تشنج ها در کودکان به وسیله صرع ایجاد می شود. حالتی که در آن تشنجات به طور راجعه از درون مغز برانگیخته می شوند.
بروز صرع در طول زندگی ٣ درصد است و بیش از نصف موارد در کودکی شروع می شود، بعلت اینکه صرع بسیاری از کودکان با رشد بهبود می یابد بنابراین با افزایش سن بروز سالیانه صرع کاهش می یابد.
به طور کلی دور نمای بیشتر کودکان دچار تشنجات علامتی یا موارد مرتبط با صرع خوب است. تشنج ممکن است نشانگر یک بیماری سیستمیک یا بیماری سیستم عصبی مرکزی بالقوه بدخیم باشد لذا به بررسی و مدیریت درمانی کاملی نیاز دارد. برای کودکان دچار صرع عموما پیش آگهی خوب است. اما ١٠ تا ٢٠ درصد بیماران تشنج های پایدار مقاوم به دارو دارند.
تشنج در کودکان به چه دلیل اتفاق میافتد؟
تشنج در کودکان به چند دلیل میتواند رخ دهد. متخصصان دلایل ابتلا به تشنج را در کودکان چند مورد میدانند:
- تب یا گرمای زیاد
- ابتلا به عفونت ویروسی یا ضایعات عصبی
- صرع
تشنج کودک میتواند دلیل بسیار سادهای مثل تب داشته باشد و یا دلایل مهمی مثل بیماری آسفالیت (عفونت در بافت مغز). پس ایجاد تشنج در کودکان را به عنوان یک نشانه جدی مورد بررسی قرار دهید و حتماً با پزشک مغز و اعصاب مشورت کنید.
تب کودک را جدی بگیرید
یکی از شایعترین دلایل تشنج تب است. تشنج همراه با تب، یک گروه خاص از اختلالات تشنجی هستند که غالباً در میان کودکان شش ماه تا پنج سال رخ میدهد. این نوع از تشنجها همراه با یک بیماری تبدار (۳۸ درجه و بالاتر) بوده و دلیل وقوع آنها عفونت دستگاه عصبی مرکزی یا هر نوع اختلال الکترولیتی نیست.
یافتهها نشان میدهد میزان شیوع این نوع از تشنج دو تا پنج درصد میان کودکان شش ماه تا پنج سال است، مغز کودک در فاصله سنی بین شش ماهگی تا پنج سالگی هنوز در برابر افزایش درجه حرارت مقاوم نشده و هرگونه تب و افزایش درجه حرارتی میتواند مغز را وادار به واکنش کند. این اتفاق بیشتر در بین کودکان یک تا پنج سال منجر به بروز تشنج میشود.
البته ممکن است کودکان زیر یک سال و بالای پنج سال هم در اثر تب به تشنج دچار شوند اما احتمال آن اندک است. اگر به هر طریقی دمای مغز از میزان قابل تحمل برای مغز بیشتر شود احتمال بروز تشنج در کودکان زیاد میشود. بنابراین کودکان باید از ایستادن طولانیمدت در زیر آفتاب اجتناب کنند. تشنج ناشی از تب به محض اینکه مرتفع شود هیچ اثر طولانی مدتی بر روی ذهن کودک نگذاشته و برای آینده کودک نیز عوارض جانبی نخواهد داشت.
علائم تشنج در کودکان بر اثر تب
-
شروع ناگهانی: معمولاً در چند ساعت اول بالا رفتن تب اتفاق میافتد.
-
حرکات غیرارادی بدن: پرش یا سفت شدن دستها و پاها، تکانهای ریتمیک یا لرزش کل بدن.
-
از دست دادن هوشیاری: کودک معمولاً برای چند ثانیه تا چند دقیقه پاسخگو نیست.
-
چرخش چشمها: ممکن است چشمها به بالا برگردند یا خیره شوند.
-
کبودی یا رنگپریدگی صورت: گاهی لبها یا پوست کمی کبود میشود.
-
کوتاه بودن مدت حمله: بیشتر تشنجهای ناشی از تب کمتر از ۵ دقیقه طول میکشند.
-
خوابآلودگی بعد از تشنج: کودک ممکن است بعد از حمله کمی گیج یا خسته باشد و بخواهد بخوابد.
از نبودن ویروسهای عفونی در بدن کودکتان مطمئن شوید.
عامل دیگری که میتواند منجر به تشنج در کودکان شود ابتلا به عفونتهای ویروسی و ضایعات مغزی است. در صورتی که کودکی دچار تشنج شود باید از لحاظ وجود عفونت در اندامهای مختلف مورد آزمایش قرار گیرد.
عفونت میتواند گوش، ریه، گلو، پردههای مغزی یا دیگر بافتهای عصبی را درگیر کند. بنابراین بیماری مننژیت و آسفالیت که در آنها پرده مغزی و بافتهای مغزی دچار عفونت میشوند نیز میتوانند باعث بروز تشنج شوند. از بروز تشنج در کودکتان به سادگی نگذرید و تمام احتمالات جانبی را بررسی کنید.
تشنج در کودکان بالای پنج سال
در کودکان بالای پنج سال، بیشتر تشنجها بدون علت مشخص (غیرتحریکی) یا به دلیل صرع اتفاق میافتد و احتمال برگشت آن نسبتاً زیاد است. تحقیقات نشان دادهاند که حدود نیمی از بچهها بعد از اولین تشنج، دوباره در دو سال آینده دچار تشنج میشوند و این احتمال تا حدود ۶۰ درصد در پنج تا ده سال بعد هم باقی میماند. عواملی مثل نوار مغز غیرطبیعی، وجود مشکل در MRI مغز، تشنج در هنگام خواب یا سابقه تشنج تبدار، خطر برگشت تشنج را بیشتر میکنند. با این حال اگر کودک مشکل مغزی شناختهشدهای نداشته باشد و بررسیهای او طبیعی باشد، معمولاً پیشآگهی خوب است و خیلی از بچهها بعد از چند سال دیگر تشنجی تجربه نمیکنند.
بدترین نوع تشنج در کودکان
بدترین نوع تشنج در کودکان حالتی است که طولانیمدت یا پشت سر هم اتفاق بیفتد و کودک بین حملهها هوشیار نشود. این وضعیت که استاتوس اپیلپتیکوس نام دارد، معمولاً بیش از ۵ دقیقه طول میکشد و میتواند باعث کمبود اکسیژن، آسیب مغزی و حتی خطر مرگ شود اگر سریع درمان نشود. این نوع تشنج نیاز به اقدام فوری اورژانسی و تزریق داروهای ضدتشنج دارد تا فعالیت غیرطبیعی مغز متوقف شود.
علاوه بر این، تشنجهایی که ناشی از بیماریهای مغزی حاد مثل مننژیت یا انسفالیت هستند، یا سندرمهای صرعی شدید دوران کودکی مثل سندرم دراوه، میتوانند جزو بدترین انواع تشنج باشند چون معمولاً با مشکلات رشدی، عقبماندگی شناختی و مقاومت به درمان همراهند. تشنجهای طولانی، کبودی صورت و لبها، اختلال تنفس یا خوابآلودگی غیرطبیعی پس از حمله از علائم هشداردهندهای هستند که باید باعث مراجعه فوری به اورژانس شوند.
جلوگیری از تشنج در کودکان
کنترل تب
-
-
در کودکانی که سابقه تشنج تبدار دارند، کنترل سریع تب بسیار مهم است.
-
استفاده از داروهای ضدتب مثل استامینوفن یا ایبوپروفن طبق دستور پزشک.
-
پوشاندن لباس سبک و استفاده از کمپرس ولرم برای پایین آوردن تب.
-
پیگیری پزشکی منظم
-
-
در صورت تشنجهای مکرر یا صرع، مصرف منظم داروهای ضدتشنج طبق نسخه پزشک.
-
انجام چکاپ دورهای و نوار مغز در فواصل توصیهشده.
-
پیشگیری از ضربه سر
-
-
استفاده از کلاه ایمنی در دوچرخهسواری یا ورزشهایی که خطر افتادن دارند.
-
ایمنسازی محیط خانه برای جلوگیری از سقوط یا ضربه به سر.
-
مدیریت عوامل محرک تشنج
-
-
خواب کافی و منظم (کمبود خواب میتواند باعث تشنج شود).
-
جلوگیری از استرس شدید یا خستگی مفرط.
-
پرهیز از نورهای چشمکزن شدید (در کودکان با صرع حساس به نور).
-
مراقبت در بیماریهای زمینهای
-
-
درمان سریع عفونتها (مانند مننژیت یا عفونت گوش) که میتوانند تب و تشنج ایجاد کنند.
-
بررسی و اصلاح کمبودهای تغذیهای یا اختلالات متابولیک در صورت توصیه پزشک.
-
تشنج نوزادی و انواع آن
نوزادان در خطر خاصی برای ابتلا به تشنج هستند.چون بیماریهای متابولیک، توکسیک و عفونی در این زمان بیشتر از هر زمانی احتمال دارد تظاهر پیدا کند. تشنجات نوزادی با تشنجات کودک بالغ فرق دارد و به شکل های زیر رخ می دهد.
تشنج فیبریل در کودکان
از شایعترین تشنج هایی که در نوزادان تشنج فیبریل و یا تشنج بعد از تب نام دارد، در این نوع تشنج که خوشبختانه درمان پذیر بوده و مشکل چندانی برای نوزاد به وجود نمی آورد، ممکن است در اثر تب مثلا تب در اثر تزریق واکسن اتفاق بیافتد، بین سه تا چهار درصد کودکان دچار این تشج می شوند که به طور معمول در تب بالای ۳۹ درجه سانتی گراد اتفاق می افتد.
تشنج فوکال ساده
در این نوع تشنج نوزاد ممکن است دچار تعریق، تب، استفراغ، اسپاسم عضلانی و یا سفت شدگی در یک گروه عضلات مانند انگشتان دست، بازوها و یا پاها شود، ممکن است شاهد از خواب پریدن نوزاد، مکیدن لب ها و یا باز شدن لبها از یکدیگر، گریه و فریاد نوزاد باشید، رنگ پریده وهمچنین حالت گیجی (آگاهی ندارد) از جمله این علائم است، اختلال لوب پس سری منجر به بروز این نوع تشنج است.
تشنج فوکال پیچیده
وقتی تشنج در قسمتی از مغز اتفاق می افتد که کنترل احساسات و حافظه را به عهده دارد که به آن لوب تمپورال و یا گیجگاهی گفته می شود کودک با علائم تشنج در این نوع مواجه می شود، او ممکن است حواس خود را از دست بدهد، در چنین شرایطی او با اینکه بیدار است رفتارهای غیرمعمول دارد، مثلا گریه، خنده، گزیدن لبو یا فریاد زدن؛ ممکن است کودکتان پس از تمام شدن تشنج خسته و یا خواب آلوده باشد، به این حالتها فاز پوستیکتال گفته می شود.
تشنج غایب (ابسنس) درکودکان
در این نوع تشنج ناگهان کودک به حالت خیره باقی می ماند و دچار کاهش هوشیاری می شود، حالت هایی مانند چشمک زدن و یا جویدن نیز ممکن است اتفاق بیافتد و این حالتها معمولا بیشتر از سی ثانیه نیست و پس از آن کودک به خاطر نخواهد داشت که چه اتفاقی افتاده است و احتمال اینکه چند بار در روز اتفاق بیافتد هست، به طور معمول این نوع تشنج در نوزادان نیست و بین ۴ تا ۱۲ سال است که معمولا درگیر آن می شوند.
تشنج تونیک جنرال در کودکان
این نوع تشنج که به نام تشنج گرندمال نیز معروف است دقیقا همان تصوری است که عموم از تشنج دارند، لرزش، انقباض عضلات و تکانهای دست و پا.
این تشنج در ۵ مرحله اتفاق می افتد، مرحله اول انقباض عضلات دست و پا که به حالت جمع شده در می آیند، سپس مرحله کششی که در این حالت دست و پا به شکل کشیده و صاف در می آیند و همزمان لرزش اندامها اتفاق می افتد، پس از این بیمار دچار لرزش شده و اندام ها شروع به لرزیدن می کنند، دوره کلونی به معنی انقباض و آرام شدن اندامها مرحله بعدی این نوع تشنج است، (این تشنج در نوزادان نیز رخ می دهد) در انتها فرد وارد فاز پس از تشنج می شود و فرد ممکن است دچار احساساتی از قبیل سردرد، بدن درد و یا خستگی باشد.
تشنج اتونیک در کودکان
این نوع تشنج به تشنج افتادن نیز معروف است که در آن به طور ناگهانی قدرت عضله از دست می رود و اگر کودک در حال ایستاده باشد ناگهان نقش بر زمین شود و یا به طور ناگهانی عضلات گردن او پائین بیافتد و در زمان تشنج بدن لمس است.
تشنج میوکلینیک در نوزادان
این نوع تشنج در نوزادان به صورت پرش اندامها اتفاق می افتد و به شکل ناگهانی ماهیچه ها دچار پرش می شوند که ممکن است چند بار در روز اتفاق بیافتد.