اختلال تلفظ یکی از شایع ترین اختلالات گفتاری است که اغلب در کودکان دیده می شود و با خدمات گفتاردرمانی می توان به بهبود آن کمک کرد. تولید صدا فرآیندی است که به منظور ادا کردن صداها، هجاها و کلمات لازم است و در طی آن حرکت زبان، آرواره ها، دندان ها، لب ها و کام سبب ایجاد تغییراتی در جریان مسیر هوای حنجره شده که نتیجه آن تولید صدا و ادا کردن کلمات است و در صورتی که به هر علتی مشکلی در این مسیر ایجاد شود اختلال تلفظ رخ می دهد.
یادگیری تلفظ صداها بطور تدریجی است و اغلب کودکان تا سنین قبل از ورود به مدرسه می توانند تلفظ صحیح صداها و کلمات را بیاموزند. ناتوانی در تلفظ صحیح صداها، هجاها و کلمات عارضه ای شایع است که با راهکارهای گفتاردرمانی می توان به بهبود آن کمک کرد.
اختلال تلفظ چیست؟
اختلال تلفظ وضعیتی است که فرد در تولید صحیح صداهای گفتاری دچار مشکل میشود و این امر میتواند درک صحبتهای او را برای دیگران دشوار کند، که اغلب به چالشهایی در روابط اجتماعی و شخصی منجر میشود. از آنجا که شنوایی نقشی اساسی در یادگیری گفتار ایفا میکند، ارزیابی شنوایی در کودکان مبتلا به این اختلال بسیار مهم است؛ زیرا کودکان با شنیدن مداوم صداهای محیط، نحوه صحیح تلفظ را میآموزند و هرگونه اختلال در این روند میتواند مستقیماً بر توانایی آنها در یادگیری گفتار صحیح تأثیر بگذارد و به بروز این اختلال منجر شود.
انواع اختلال تلفظ
- اشتباه در تلفظ مانند نوک زبانی حرف زدن
- حذف یک حرف
- جانشینی حروف بجای هم
مهم ترین دلایل بروز
- اختلالاتی مانند فلج مغزی، شکاف کام یا کم شنوایی و ناشنوایی
- نقایص دهانی همچون مشکلات دندانی
- مشکل در یادگیری صداهای گفتاری
- اختلالاتی همچون لکنت زبان
- مشکلات عضلات اندام های گفتاری مانند مشکلات مرتبط با حنجره
- عفونت مکرر گوش که سبب بروز مشکلات شنوایی برای فرد می شود.
اختلال تلفظ در بزرگسالان
برخی بزرگسالان ممکن است با اختلالات تلفظی مواجه باشند که از دوران کودکی باقیمانده یا ناشی از آسیبهای ساختاری یا عصبیاند. بهعنوان مثال، در افراد دارای ناهنجاریهای اسکلتی فکی، اختلال در عملکردهای اولیه مانند تنفس، بلع و جویدن بر تلفظ حروف تأثیر میگذارد. در یک مطالعه روی بزرگسالانی که نقص اسکلتی فکی داشتند، بعد از اصلاح جراحی، بهبود قابل توجه در کنترل حرکتی دهانی و در نتیجه تلفظ برخی واجها مانند بیصدایهای دندانی و فرنتال مشاهده شد. همچنین، روش تحلیل فرآیندهای فونولوژیک، که معمولاً در کودکان بهکار میرود، میتواند در تحلیل ساختار خطاهای بزرگسالان نیز مفید باشد
اختلال در تلفظ ر
اختلال در تلفظ واج «ر» یکی از شایعترین مشکلات گفتاری در کودکان و حتی برخی بزرگسالان است. صدای «ر» در فارسی (و بسیاری زبانها) بهصورت لرزشی (trill) یا اصطکاکی تولید میشود و به هماهنگی دقیق زبان، نوک زبان و جریان هوا نیاز دارد. دشواری در این هماهنگی باعث میشود که کودک یا فرد دچار جانشینی شود (مثلاً «ر» را با «ل» یا «ی» بگوید: «رنگ → لنگ» یا «رستم → یستم») یا این واج را حذف کند (مثلاً «راه → آه»). در ادبیات گفتاردرمانی، این مشکل با اصطلاح رُتاسیسم (Rhotacism) شناخته میشود.
پژوهشها نشان دادهاند که «ر» از جمله واجهایی است که معمولاً دیرتر در سیر رشد زبانی کودکان تثبیت میشود و به همین دلیل تا ۵ یا حتی ۶ سالگی ممکن است تلفظ نادرست آن طبیعی تلقی شود. با این حال، اگر اختلال پس از این سن ادامه پیدا کند یا با سایر مشکلات گفتاری همراه باشد، نیازمند مداخله درمانی است. درمان معمولاً شامل تمرینهای حرکتی-دهانی (مانند تقویت حرکات نوک زبان)، بازخورد شنیداری (شنیدن تفاوت بین «ر» درست و نادرست)، و تکنیکهای تدریجی تولید صدا (شروع از هجا یا کلمه ساده و سپس انتقال به جملات) است.
کلماتی که کودکان اشتباه می گویند
کودکان در فرایند یادگیری زبان معمولاً برخی واجها (صداها) را دیرتر از بقیه فرا میگیرند و همین باعث میشود بعضی واژهها را بهطور مکرر اشتباه تلفظ کنند. این اشتباهات طبیعیاند و در بیشتر موارد بخشی از رشد گفتار کودک محسوب میشوند. رایجترین الگوهای اشتباه تلفظی کودکان و مثالهای مربوط به کلمات عبارتاند از:
حذف همخوان پایانی
کودک صدای آخر کلمه را حذف میکند.
- کلمه درست: توپ → تُو
- کلمه درست: شیر → شی
جایگزینی واجها
کودک یک واج سخت را با واج سادهتر جایگزین میکند.
- «ر» با «ل» یا «ی» → رنگ → لنگ / ینگ
- «س» با «ت» یا «ش» → ساعت → شاعت
سادهسازی خوشههای همخوانی
کودک وقتی دو همخوان پشتسرهم بیاید، یکی را حذف میکند.
- کتاب → تاب
- سلام → سام
تکرار هجا
کودک برای راحتی یک بخش از کلمه را تکرار میکند.
- ببر → بیبی
- مامان → ماما
تغییر در جایگاه تولید
کودک صداهای عقب دهانی را جلویی تلفظ میکند یا برعکس.
- کفش → تفش
- گربه → دُبه
حذف هجا
کودک یک بخش از واژه را حذف میکند.
- موزیک → زیک
- مادر → ما
پژوهشهای زبانشناسی رشدی نشان میدهد که صداهایی مانند ر، س، ش، ل، ک و گ معمولاً دیرتر یاد گرفته میشوند، بنابراین کلمات حاوی این واجها بیشترین احتمال اشتباه تلفظی را دارند. بیشتر این خطاها تا سن ۵ یا ۶ سالگی بهطور طبیعی برطرف میشوند، اما اگر بعد از این سن پایدار بمانند، نیازمند مداخله گفتاردرمانی هستند.
درمان اختلال تلفظ
گفتاردرمانی، درمان اصلی برای اختلالات تلفظ است و مراجعه زودهنگام به مراکز توانبخشی از اهمیت بالایی برخوردار است. هرچه درمان در سنین پایینتر و سریعتر آغاز شود، تأثیر بهتری خواهد داشت، زیرا درمان این اختلال در بزرگسالی به دلیل شکلگیری کامل زبان و عادات گفتاری، دشوارتر است و میتواند در آینده مشکلات زیادی، بهویژه در روند تحصیلی فرد، ایجاد کند. گفتاردرمانی برخی مشکلات گفتاری مانند دیزآرتری که به دلیل اختلال در تکانههای عصبی و شلی عضلات صورت، لبها و زبان رخ میدهند، نیازمند زمان و تعداد جلسات بیشتری است.
درمان اختلال تلفظ حروف
در درمان اختلالات تلفظ حروف، بهویژه در اختلالات گفتاری حرکتی مانند دیسآرتری، مداخلات توسط آسیبشناسان گفتار–زبان شامل تمرینات تقویت عضلات artikulator، اصلاح سرعت گفتار، همراه با تکنیکهایی برای بهبود وضوح، وزن و تناسب گفتار است. همچنین در کودکان، درمانهای مبتنی بر گفتار (speech-based approaches)، نه تمرینات غیرگفتاری، اثرات مؤثرتری در بهبود تولید صداها دارند. هرچند این بیشتر مربوط به گروه کودکان است، اما نشاندهنده اهمیت استفاده از فعالیتهای مستقیم گفتاری در درمان اختلالات حروف است.
نقش والدین در روند درمان
علاوه بر نقش حیاتی گفتاردرمانگر و هوش کودک، همکاری منظم و پیگیری والدین نیز در موفقیت درمان اختلال تلفظ بسیار مهم است. والدین باید از سرزنش یا تحقیر کودک خود به دلیل مشکلات گفتاری پرهیز کنند، زیرا این رفتارها روند درمان را مختل و به تأخیر میاندازند. در مقابل، تشویق و حمایت والدین میتواند به بهبود سریعتر وضعیت کودک کمک کند. برای دریافت خدمات تخصصی گفتاردرمانی و بهرهمندی از دانش و تجربه متخصصان، میتوانید به کلینیکهای توانبخشی ما مراجعه کنید.